هخامنشیان در تاریخ حکومت خود یادگاری‌ها و بناهای حیرت انگیزی را برای ایرانیان به جا گذاشته‌اند. بناهایی مانند تخت جمشید و پاسارگار و نقش رستم که هرکدام با معماری منحصر به فرد و دیدنی در لیست بهترین‌های دنیا قرار دارند. اما بعضی از سازه‌ها علاوه‌بر زیبایی و شکوه، به دلیل ساختار مهندسی و حساب شده‌ای که دارد معروف است. یکی از این یادگارهای معماری مهندسی که ساخت آن تا دوران ساسانیان طول کشید، سازه های آبی شوشتر هستند. با سفرزون همراه باشید تا از این سازه‌ی باشکوه بیشتر بدانید.

سازه های آبی شوشتر ، بزرگ‌ترین صنعت قبل از انقلاب صنعتی

سازه های آبی شوشتر
سازه های آبی شوشتر ،نماد آبادانی

هخامنشیان این سازه را برای بهره بردن بیشتر از آب جاری ساختند. با گذشت زمان، بخش‌های مختلفی به این سازه‌ی خشتی اضافه شد تا بزرگ‌ترین موزه آب ایران باستان را شکل دهد. آن‌چه درباره‌ی سازه های آبی شوشتر جالب است ، طرح کاملا مهندسی این بنا است. پل‌ها، بندها، آسیاب‌ها، کانال‌ها و تونل‌های هدایت آب همگی با ریزترین محاسبات ریاضی و زیست محیطی در میانه‌ی آب های جاری ساخته شده‌اند تا تامین آب شهر و آب مورد نیاز زمین‌های کشاورزی به بهترین شکل صورت گیرد.

ساخت این سیستم آب رسان و کاربری درست آن در حدود ۱۷۰۰ سال پیش آن‌قدر حیرت انگیز است که امروز هم با وجود آسیب‌های جدی که به بنا وارد شده، یکی از مهم‌ترین بخش‌های شهر شوشتر و ایران است.

معرفی بخش‌های مختلف سازه ، نهایت دقت در جزئیات

این سازه‌ی مهندسی دارای بخش‌های مختلف است. هرکدام از این بخش‌ها درکارکرد کلی سازه نقشی حیاتی داشته‌اند. در این مطلب مهم‌ترین قسمت‌های این سازه را به شما معرفی می‌کنیم:


نمای ۳۶۰ درجه سازه های آبی شوشتر روی نقشه گوگل 

پل بند گرگر ، میراث ۵۰۰ ساله

این پل بر مسیر رود گرگر ساخته شده تا مسدود کردن آب و ایجاد اختلاف سطح، آب را درون کانال‌های سه گانه‌ای به نام‌های تونل بلیطی، تونل دهانه‌ی شهر و تونل سه کوره هدایت کند. این تونل‌ها بخشی از آب را به آسیاب‌ها هدایت می‌کنند و سپس علاوه بر راه انداختن چرخه‌ی آسیاب، بخشی از آب به وسیله‌ی آبشارها به محوطه‌ی آبی می‌ریزد.

پل بند گرگر در صفحه‌های تاریخ

موقعیت این پل حدود ۸۰۰ متر پایین‌تر از بند است و در فهرست بناهای ملی ایران و یونسکو نیز ثبت شده است. با نگاهی به تاریخ نوشته‌ها می‌توانیم اهمیت این پل بند را ببینیم. عبدالله جزایری در کتاب تذکره شوشتر درباره‌ی پل بند گرگر این گونه نوشته است:

«طهماسب سلطان ولد محمد سلطان مذکور سه سال حاکم بود و در ایام او بنای پل گرگر به اتمام رسید و قبل از آن مردم از روی بند میزان تردد می‌نمودند. و بانی پل ملا حسینی مردی درویش بی روزگار پریشان حال بود و چون این اراده کرد به هرکه اظهار نمود او را تمسخر و ملامت می‌کردند. تا آنکه به طوف افتاده کمر عزیمت بر میان بست و توفیق الهی امداد نموده و به اتمام رسانید و ذکر خیر او به روزگار باقی ماند. و مبلغ‌ها از اخراجات فاضل ماند که ملا حسین طواحین (آسیاب ها) و دکاکین ساخت و املاک خرید. و تاریخ بنای پل را بدین وجه گفته‌اند، این پل از جهد حسینی شد تمام».

بند میزان ، سد نیم‌دایره‌ای شوشتر

بند میزان ، سازه های آبی شوشتر
بند میزان ، نقطه‌ی شروع فرآیند سازه‌ها

شروع فرآیند تقسیم آب در سازه های آبی شوشتر از این بند صورت می‌گیرد. این بند که به صورت نیم دایره و از سنگ و ساروج ساخته شده، بر رود کارون قرار گرفته و وظیفه‌ی تقسیم آب بین رودهای گرگر و شطیط را به عهده دارد.

بند میزان حدود ۴۰۰ متر طول و ۵ متر ارتفاع دارد و هدف ساخت آن بالا آوردن سطح آب برای استفاده‌ی راحت‌تر از منابع آبی در کشاورزی بود. اهمیت این بند به سبب ده دهانه‌ی عبور آب است که هرکدام از این دهانه‌ها مانند ریل، آب را به قسمت‌های مشخص شده هدایت می‌کنند. البته امروزه بخشی از دهانه‌های بند میزان توسط شاخ و برگ درختان مسدود و این عامل باعث افزایش فشار آب در دهانه‌های دیگر آن شده است. این اتفاق می‌تواند زمینه‌ای برای آسیب جدی و حتی تخریب این بند تاریخی با شهرت جهانی باشد.

سیکا ، معبر با صفای شوشتر

سیکا ، سازه های آبی شوشتر
سیکا در سازه های آبی شوشتر

سیکا به بخش‌هایی از کانال‌های آبرسان بند میزان گفته می‌شود که عبور آب از کانال را راحت‌تر می‌کند. این حفره‌ها البته محلی برای استراحت و تفرج در محیط اطراف بند نیز بود.


در سفرزون بخوانید: دیدنی‌های اهواز که نباید از دست بدهید


برج کلاه فرنگی، ساخته معماران قاجار

برج کلاه فرنگی ،سازه های آبی شوشتر
برج کلاه فرنگی ،دیده‌بانی در مسیر کارون

در انتهای بند میزان و بر فراز تپه ، برج هشت ضلعی و آجری را می‌بینید که به بند اشراف دارد. ارتفاع آن حدود ۷ متر است و اسناد تاریخی روایت می‌کنند که روزگاری محل دیده بانی قیصر روم یا شاپور ساسانی برای نظارت بر کارگران در بند میزان بوده است. این برج که البته امروزه بخش زیادی از آن آسیب دیده در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

رودخانه دست کند گرگر

گر گر ، سازه های آبی شوشتر
رودخانه گرگر ، رود دست‌ساز سازه های آبی شوشتر

همان‌طور که از اسمش پیداست این رودخانه ساخته‌ی دست انسان است. هنگامی که بند میزان آب رودخانه‌ی کارون را تقسیم می‌کند، بخشی از این آب به رودخانه‌ای می‌ریزد که بستر و مسیر آن توسط معماران سازه‌ی آبی ایجاد شده بود. این مسیر با نام رودخانه گرگر معروف شد و امروزه در اطراف آن نخل‌های سبز بسیاری را می‌بینید که به آن‌ها باغ خان می‌گویند. این رود حدود ۴۰ کیلومتر طول دارد و در نهایت با رودخانه شطیط یکی می‌شود.

آسیاب‌های آبی ، دیدنی‌ترین بخش‌های سازه

آسیاب آبی ، سازه های آبی شوشتر
آسیاب آبی ، تجلی صنعت در سازه های آبی شوشتر

سازه های آبی شوشتر تنها مسیرهایی برای جهت دهی به آب رود خروشان کارون نیستند. در این سازه‌های مهندسی، آسیاب‌های آبی زیادی را می‌توانید ببینید. این آسیاب‌های آبی نشان می‌دهند که تمرکز حکومت‌ها به نهایت استفاده از انرژی‌های طبیعی بوده است. در این سیستم، نیروی آب باعث ایجاد حرکت در چرخه‌های آسیاب می‌شد. چرخش آسیاب می‌توانست برای تهیه‌ی آرد به کمک کشاورزان بیاید. بنای این آسیاب‌ها شامل دو بخش بود؛ بخش روئین اتاق تو در تو و محل قرارگیری آسیابان بود و بخش زیرین محل قرارگیری پره‌های آسیاب بود و در آب قرار داشت. بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهند که در گذشته ۴۰ آسیاب آبی در محوطه‌ی سازه وجود داشت. امروزه تقریبا نیمی از این آسیاب‌ها باقی مانده است.

پلکان ۴۰۰۰ ساله ، راه‌پله‌ای به قدمت ایران باستان

پله‌های دست سازی هستند که باعث اتصال سازه های آبی شوشتر به محوطه‌ی مسکونی می‌شدند. عده‌ای از تاریخ شناسان قدمت آن را به هزار سال پیش تخمین زده‌اند. اما در این مسیر سنگ نوشته‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد این راه خشتی زیبا عمری طولانی‌تر داشته است.

بند برج عیار ، آبرسان باغ‌های اطراف

سازه های آبی شوشتر
سازه های آبی شوشتر

این بند در مسیر رود گرگر قرار گرفته و دهانه‌ای منحنی دارد. بند برج عیارد دارای دو قسمت ۱۵۰ متری است که برای منحرف کردن مسیر آبی در زمان ساسانیان ساخته شد. بخشی از این بند بر اثر آسیب‌های طبیعی تخریب و باعث از یبن رفتن تعدادی از باغ‌های میوه ی اطراف بند شد.

میر عبداللطیف خان شوشتری در کتاب تحفه العالم دراین باره چنین نوشته است:

«این شهر(شوشتر) در روزگار پیشین از شهرهای بسیار مهم و قشنگ ایران بشمار می‌آمده و دارای بازارهای مفصل و باغ‌های مشجر و خیابان‌های با نزهت و صفا بوده است. وسعت اسواق و کثرت باغات و وفور فواکه و اشجار و صنعت دیبای آن در دنیای آن روز شهرتی به‌سزا داشت. باغ‌های داخل شهر مانند سالم آباد و گلابی و بلاگردان و باغچه‌های محله سید حسین در سال ۱۱۱۱  به‌واسطه شکست بند برج عیار خراب شده و باغ‌های سمت شرقی شهر مانند باغ بلبل و باغ فیض الله شکر نویس و تالش علیا و تالش سفلی نیز به همین سبب از میان رفت.»

پرستشگاه صائبین محل عبادت پیروان یحیای تعمید دهنده که امروزه یکی از اقلیت‌های مذهبی ایران، عراق و سوریه به شمار می‌روند نیز در محدوده‌ی این بند قرار دارد.

بند ماهی بازان ، منطقه‌ای برای صیادان

بند ماهی بازان ، سازه های آبی شوشتر
بند ماهی بازان ، حفره‌ای برای صیادان در سازه های آبی شوشتر

مانند بندهای دیگر منطقه برای بالابردن سطح آب رودخانه و استفاده‌ی ساده‌تر از منابع آبی ساخته شد. از دیواره‌هایی که برای بالا نگه داشتن سطح آب ساخته شد، تنها دو دیواره باقی مانده است. بند ماهی بازان که به آن بند خدا آفرین هم می‌گفتند، محل مناسبی برای صید ماهی‌های رود کارون بود.

بند دختر ، نماد الهه آب‌ها

یکی از معبرهای آبی کم عمق منطقه است که به دلیل نزدیکی به قلعه دختر آن را بند دختر نام گذاری کرده‌اند. البته عده‌ای عقیده دارند علت این نام گذاری انتساب این منطقه به آناهیتا، الهه‌ی آب‌های روان و باروری است.

بند شرابدار ، از بندهای مهم سازه

سازه های آبی شوشتر -
زیبایی آبشارها در سازه های آبی شوشتر

در مسیر نهر رقط بند مهم دیگری ساخته شده که به آن بند شرابدار می‌گویند. این بند سنگی دو انحنا شرقی و غربی دارد و از مهم‌ترین بندهای سازه های آبی شوشتر برای آبیاری باغ‌های انگور به حساب می‌آمد.

پل بند شادروان ، مسیری برای عبورومرور

بند شادروان ، سازه های آبی شوشتر
بند شادروان ، عریض‌ترین پل سازه های آبی شوشتر

این پل یکی از مهم‌ترین بخش‌های سازه بود. ابن حوقل در کتاب صوره الارض درباره‌ی این پل نوشته است:

«از آثار شوشتر شادروان است که شاپور آن‌را ساخته و بنایی است شگفت انگیز که طول آن حدود ۱ میل و با آجر ساخته شده چنانکه جلوی آب را می‌گیرد و آب را تا باب شوشتر بالا می آورد.»

بقایای این پل هنوز در کنار رود کارون دیده می شود.

کانال داریون ، ساخته‌ی داریوش بزرگ

نهر داریون
نهر داریون ، دالان ساخته‌ی داریوش بزرگ

نام نهر داریون برگرفته از نام داریوش بزرگ است. این کانال وظیفه‌ی انتقال آب از شمال به جنوب شهر را دارد. دشت میاناب شوشتر از طریق این کانال آبیاری می‌شد.

سازه های آبی شوشتر .
سازه های آبی شوشتر ، زیباترین موزه آب ایران باستان

بازدید از همه جاذبه‌های سازه آبی شوشتر به ساعت‌ها زمان احتیاج دارد. این منطقه دارای جاذبه‌های بسیاری است که در میان آثار جهانی مهم قرار دارند. حفاظت از این بناهای تاریخی، عهد نانوشته‌ی ما با سرزمینمان است.

 

5/5 ( 2 نظر )